Een wil tot weten

Voor verwonderaars

Recensie: Een explosie van taal 

In Een explosie van taal: provocatie van Baudelaire tot Céline schetst Ruud Welten een beeld van Franse schrijvers en dichters dat niet alleen bedoeld is voor wie op commando gedichten uit Les Fleurs du mal kan scanderen. Welten heeft namelijk geen letterkundige studie geschreven, maar een filosofische waarin hij te rade gaat bij gedichten, dagboeken en romans. Daarmee opent hij een waardevolle wijsgerige bron. 

In de filosofie heerste lange tijd het idee dat de mens een autonoom en redelijk wezen is dat met zijn taal de betekenisvolle wereld waarin hij zich bevindt, kan beschrijven. Zo legt René Descartes vanuit zijn cogito ergo sum het fundament voor wetenschappelijke kennis. Door de rede te gebruiken, kan het subject namelijk het bestaan van God bewijzen. Omdat een goede God ons nooit zal bedriegen, mogen we onze zintuigen vertrouwen en kunnen we uiteindelijk ook de wereld om ons heen kennen. 

Dit idee werd in de negentiende eeuw en twintigste eeuw door denkers als Karl Marx, Friedrich Nietzsche en Sigmund Freud ondergraven. De mens is volgens hen helemaal niet zo redelijk. Ook bij die betekenisvolle wereld en het vermogen van taal om die wereld te beschrijven, kunnen we vraagtekens zetten. God is immers dood volgens Nietzsche. In deze klassieke lezing rekenen Duitstalige filosofen af met zogeheten naïeve ideeën, terwijl Franse intellectuelen nergens te bekennen zijn. 

Welten laat zien dat Fransen wel degelijk ook korte metten maakten met het subject, de taal en de wereld. Daarvoor moeten we echter bij literatoren zijn. Academisch geschoolde filosofen namen in Frankrijk namelijk niet het voortouw. Deze schrijvers werkten hun kritiek niet uit middels een logische argumentatie, maar vernietigden oude denkbeelden door provocerende literatuur en poëzie te schrijven. Welten vertelt dit verhaal door Baudelaire, Gide, Mallarmé, Flaubert, Zola en Céline de revue te laten passeren. De meeste hoofdstukken belichten de schrijvers op fraaie wijze, terwijl sommige besprekingen hun beloften niet inlossen. 

De beschouwing over Charles Baudelaire is een voorbeeld van een geslaagd hoofdstuk. Welten laat zien dat de mens volgens Baudelaire geen eenduidig wezen is dat alleen naar het hoge streeft. In zijn Les Fleurs du mal is de mens namelijk fundamenteel gespleten: de laagste en vuilste eigenschappen van de mens worden zo beschreven in een religieuze vorm die eigenlijk is voorbestemd voor het verhevenste. Deze uitersten moeten we volgens Baudelaire niet proberen op te heffen, maar juist ervaren en omarmen. Deze bespreking is knap gedaan doordat Welten zijn eigen interpretatie weet te onderbouwen met goed gekozen gedichten. Daardoor kun je die gespletenheid in Les Fleurs du mal direct waarnemen. Je hoeft het niet aan te nemen, want je kunt het zelf lezen. 

Helaas wijkt Welten bij sommige schrijvers af van deze succesformule. In het hoofdstuk getiteld ‘Geen betere bom dan een gedicht! Sartre leest Mallarmé‘ is het alleen Sartre die het oeuvre van Stéphane Mallarmé leest. De lezer moet het doen met Weltens samenvatting van Sartres interpretatie van Mallarmé, want van de dichter zelf wordt amper iets geciteerd. Dat is teleurstellend, omdat Mallarmé wel prikkelend wordt beschreven als een ’taalterrorist’ die volgens Sartre zelfmoord pleegt in de taal. Dat de hoofdstukken qua structuur van elkaar afwijken, is waarschijnlijk te verklaren door het feit dat de teksten eerder zijn gepubliceerd in verschillende tijdschriften. Daardoor varieert niet alleen de kwaliteit van de hoofdstukken, maar is het begrip ‘provocatie’ niet in ieder deel even expliciet aanwezig als rode draad. 

Desalniettemin weet Welten meestal wel een balans te vinden tussen het werk van de literator en een filosofische analyse. Welten schetst met kernachtige fragmenten bijvoorbeeld hoe de mens in de romans van Zola verschijnt als een wezen dat volledig gedetermineerd wordt door zijn omgeving en erfelijkheid. Dit idee wordt vervolgens verder uitgediept door het te koppelen aan de inzichten van Freud. Hij betwistte aan de hand van zijn theorie van het onbewuste de autonomie van de mens. Beiden worstelen daarnaast met religie, die een verleidelijk beeld voorspiegelt, maar uiteindelijk ook leugenachtig is. 

Een explosie van taal lijdt af en toe onder het feit dat het een bundeling van artikelen is, maar evengoed is het een verrijkend boek dat aantoont dat filosofie niet alleen te vinden is in academische traktaten, maar minstens net zo krachtig schuilt in literatuur. Met Een explosie van taal heeft Welten een prikkelende inleiding geschreven op een onderbelichte kant van het Franse denken, waarmee hij overtuigend laat zien dat wie geïnteresseerd is in filosofie, ook literatuur moet lezen.

-Jesse de Kleijn

Ruud Welten. Een explosie van taal: provocatie van Baudelaire tot Céline. Boom uitgeverij. €24,90