Raoul Heinrich Francé (1873-1943) was een Oostenrijks botanicus. Ondanks zijn wetenschappelijke prestaties wordt hij helaas door weinigen herinnerd en werd hij in zijn tijd fel bekritiseerd. Zo schrijft een recensent dat Francés werk geen wetenschappelijke waarde heeft en uit niets meer bestaat dan “groteske sprookjes” (1). Een andere recensie is milder, maar ook hier wordt een Engelse vertaling van Francés Das Sinnesleben der Pflanzen (grofweg Het zintuiglijke leven van planten) afgedaan als een weliswaar interessant en poëtisch maar niet al te serieus leesboekje over planten.  

Wat was er dan zo onwetenschappelijk of zelfs sprookjesachtig aan het werk van Francé? De plantkundige beargumenteerde dat planten niet passief maar juist actief zijn. Ze gedragen zich doelgericht en kunnen net zo intelligent met hun omgeving omgaan als menig dier. Planten bewegen zich alleen veel langzamer dan andere organismen. Voor de onoplettende toeschouwer wekt de traagheid van planten dan de schijn dat ze volledig inactief en onintelligent zijn. Maar niets is minder waar.  

Laten we een paar voorbeelden bekijken uit zijn onwetenschappelijke en fantasierijke boekje, Das Sinnesleben der Pflanzen. Francé valt op dat vooral de wortels van een plant levendig zijn. De wortels wroeten door de aarde, op zoek naar voeding. Ze vermijden droge plekken en weten altijd hun weg te vinden naar vochtige bodem. De wortels moeten dus wel beschikken over zintuigen om voeding en water te vinden. Het is niets voor niets dat Darwin de hersenen vergeleek met het wortelstelsel, zo herinnert Francé ons. 

Over het algemeen zijn planten inderdaad sloom en nemen ze hun tijd. Maar er gelden uitzonderingen op die regel. Francé wijst ons op vleesetende planten, die tot relatief snelle en gewelddadige acties in staat zijn om hun prooi te grijpen. De zonnedauw, bijvoorbeeld, is bedekt met vele kleine haartjes met daarop een glanzend dauwdruppel gelijkend bolletje. Zodra een insect op deze haartjes landt, is zijn lot verzegeld. Het beestje plakt vast aan de bolletjes en het blad van de plant sluit zich om het dier om het te verslinden.   

Ruim tachtig jaar na zijn overlijden is het werk van Francé nog altijd speels en aangenaam om te lezen. Inderdaad zit er iets sprookjesachtigs in zijn werk, zoals wanneer hij zegt dat hij goed kan begrijpen dat mensen uit zijn tijd nog geloven dat het woud betoverd was en bevolkt was met feeën, aangezien zij op geen andere manier het gedrag van planten konden verklaren. En de botanicus deinst niet terug voor een dichterlijke zin of twee. Zo schrijft hij dat “wetenschap altijd boven de verbeelding uitstijgt. Wat voor de onwetende sober lijkt, is voor de wijze haast gelijk aan de hoogste poëzie” (13). Met een creatieve blik blijkt iets dat levenloos en passief is, juist vol met level en actief.  

Maar we weten nu ook dat Francé niet simpelweg een sprookjesverteller was. Inmiddels wordt het doelgerichte gedrag van planten, onder de Engelse noemer plant behaviour, steeds meer serieus genomen. Zo verscheen in 2024 Planta Sapiens, een boek van cognitiewetenschapper en filosoof Paco Calvo, waarin hij in feite hetzelfde beargumenteert als Francé dat ruim honderd jaar geleden al deed: planten interacteren op intelligente wijze met hun leefomgeving. Veel uit het boek van Calvo zal lezers van Francé bekend voorkomen. Calvo beschrijft bijvoorbeeld hoe planten op zoek gaan naar zonlicht, voeding, zichzelf verdedigen enzovoorts. Dit alles kwam al aan bod in het werk van die schrijver van groteske sprookjes.   

Kortom, zijn critici ten spijt was Francé een vooruitstrevend wetenschapper. Juist door zijn fantasierijke benadering tot de natuur zag Francé iets wat door maar weinig tijdgenoten gezien werd. Het is hoog tijd voor een herontdekking en herwaardering van deze eigenzinnige botanicus.  

verder lezen

C. R. B. 1906. “Germs of Mind in Plants”. Botanical Gazette, 41, no. 2, 148.

Porter, J. P. 1906. “Reviewed Work: Germs of Mind in Plants”. The American Journal of Psychology, 17, no. 2, 289.

Francé, R. H. 1905. Germs of Mind in Plants. (Vertaling door A. M. Simons). Charles H. Kerr & Company.

Calvo, P. 2024. Planta Sapiens. De ontdekking van plantenintelligentie. Uitgeverij Noordboek.