Een wil tot weten

Voor verwonderaars

Uexküll en de (al)chemie

De filosoof René Descartes (1596-1650) vroeg zich af hoe we de voorwerpen om ons heen kunnen kennen. Een aannemelijke uitleg is dat we dingen kennen door ze waar te nemen. Om uit te leggen dat dit onjuist is, nam Descartes als voorbeeld een stuk was. Met onze zintuigen merken we inderdaad op dat de was een bepaalde kleur, geur, smaak en hardheid heeft. Maar al deze eigenschappen veranderen zodra we de was opwarmen. Toch weten we dat het om hetzelfde stukje was gaat, hoewel onze waarneming ervan volledig veranderd is. Descartes concludeerde daarom dat we niet door de zintuigen maar door ons verstand de essentie van dingen kennen. Dit idee vormt een basis voor de moderne wetenschap. Hoewel wetenschappers natuurlijk uitgaan van waarneming, abstraheren ze wat ze waarnemen om een algemene aard van dat wat ze bestuderen te ontdekken. Subjectieve aspecten, zoals de smaak of geur van een materiaal, mogen daarin geen rol spelen. Alleen strenge metingen kunnen ons kennis opleveren.  

Dit is een blik op de wetenschap die Jakob von Uexküll (1864-1944) bekritiseert. Uexküll was een eigenzinnige bioloog die een unieke blik had op zijn onderzoeksgebied. Hij is vooral bekend door zijn concept van Umwelt. Tegenwoordig betekent dit woord in het Duits gewoon “milieu”, maar voor Uexküll betekent Umwelt de subjectieve wereld van een dier. Elk dier bewoont namelijk zijn eigen wereld. De wereld die wij mensen bewonen, wordt volledig bepaald door onze zintuigen. Welke voorwerpen wij zien, welke geluiden wij horen, en welk eten we proeven, hangt allemaal af van welke zintuigen we hebben en hoe die in elkaar steken. Een kat of een slak heeft andere zintuigen waardoor zij in hele andere werelden wonen, waarnaar wij alleen kunnen gissen.  

Inmiddels is het werk van Uexküll een inspiratiebron voor verschillende disciplines, maar tijdens zijn leven en lang daarna werd Uexküll als een onwetenschappelijke dromer afgewezen door de biologie. Een aanleiding voor deze afwijzing is zijn romantische blik op de natuur. Voor hem was de natuur nog betoverd en vol van magie. Zo beschrijft hij in zijn autobiografie hoe hij als jongetje van een jaar of drie gebiologeerd was door de werking van een magneet:

“Op dat moment ontstond de meest belangrijke overtuiging in mijn leven, namelijk dat er magie bestaat in de natuur … De natuur zit vol wonderen, die we tevergeefs proberen te vangen met zogenaamde natuurwetten als met vlindernetten.” (1)

Hoeveel verklarende modellen we ook op de natuur loslaten, we zullen nooit al haar wonderen begrijpen en ze zal altijd tussen onze wetenschappelijke theorieën doorglippen.  

Kritiek op de scheikunde

Het is dan niet verbazend dat Uexküll scherpe kritiek had op de materialistische natuurwetenschappen van zijn tijd, zoals op de scheikunde. Deze wetenschap hoort de eigenschappen van materie te bestuderen. Maar, zo zegt Uexküll, de scheikunde is steeds minder concreet geworden, waardoor ze zich helemaal niet meer bezighoudt met materie. Tegenwoordig bestudeert de wetenschap alleen nog maar wiskundige abstracties en heeft zij dus eigenlijk niets meer te maken met de concrete materie zoals die voor onze zintuigen verschijnt. Materiële dingen zijn namelijk vol kleur, geur, geluid en smaak. De moderne scheikunde schuift deze kwaliteiten simpelweg als subjectief en dus niet wetenschappelijk terzijde. Maar als we deze eigenschappen niet meenemen in ons onderzoek, dan zien we een essentieel onderdeel van de materie over het hoofd.  

Hier grijpt Uexküll terug op zijn magische beeld van de natuur. Als scheikunde de studie van de materie is, dan waren de scheikundigen uit de middeleeuwen eigenlijk veel trouwer aan deze wetenschap dan de hedendaagse scheikundigen. De scheikunde uit de middeleeuwen noemen we alchemie en beschouwen we vandaag als niets meer dan bijgelovige hocus pocus. Maar wat de alchemisten wel goed begrepen hebben, aldus Uexküll, was dat materie niet alleen maar door formules kan worden begrepen. Volgens Uexküll waren de alchemisten namelijk ook geïnteresseerd in de zogenaamde subjectieve eigenschappen van de materie: de smaak, de geur, de temperatuur, de kleur, al deze subjectieve eigenschappen werden in het middeleeuws scheikundige onderzoek meegenomen (81-82).  

Inderdaad, zelfs lange tijd na de middeleeuwen was het nog gebruikelijk voor scheikundigen om de stoffen waar ze mee werkten te proeven. Bij gebrek aan moderne methoden en technologie om stoffen te identificeren, moesten ze gebruik maken van hun zintuigen. Zo proefde de scheikundige Carl Wilhelm Scheele (1742-1786) zware metalen die hij gebruikte in zijn experimenten; uiteraard een ongezonde gewoonte, die leidde tot ziekte en een vroege dood.  

Maar deze oude methoden waren onnauwkeurig en apparatuur werd uitgevonden om meer betrouwbare gegevens te verzamelen. Zo werd gaandeweg gewicht met een weegschaal gemeten en temperatuur met een thermometer. Op zich is dat geen probleem voor Uexküll, maar volgens hem zette dit wel een ongewenste ontwikkeling op gang. Door alleen uit te gaan van metingen, werden alle zintuigen behalve het oog uitgesloten van de scheikunde. Waar men vroeger de voorwerpen rook, proefde en voelde, leest men nu alleen met het oog een getal af van een apparaat.  

Door de verdere mathematisering van de scheikunde verdween uiteindelijk ook het oog uit de wetenschap. Volgens Uexküll worden nu stoffen enkel onderzocht met zuivere mathematische modellen. Uexküll zegt dat dit uiteindelijk ook geen probleem hoeft te zijn. Modellen kunnen erg nuttig zijn voor wetenschappelijk onderzoek. Maar de fout die hier gemaakt werd, is dat scheikundigen hun modellen voor de echte stoffen gaan houden. Het gaat alleen nog maar om abstracties en niet meer om de stof zelf. En zo verdwijnt ironisch genoeg de materie van de scheikunde volledig uit de wetenschap. De natuurwetenschappen veranderen dus de complexe en subjectieve eigenschappen van voorwerpen in zuivere wiskundige vormen, wat ertoe leidt dat we geen oog meer hebben voor de wereld zoals die aan ons verschijnt. Uexküll noemt dit in een eerdere editie van zijn werk “[het] spijtige te gronde richten van de wereld-zoals-waargenomen dat voort is gekomen uit het bijgeloof van de natuurkundigen” (3). 

Descartes was natuurlijk een grote filosoof die de basis heeft gelegd voor de moderne wetenschap die ons veel heeft gebracht. Ook lijkt het mij niet nodig om Uexküll volledig te volgen in zijn magische ideeën over de natuur. Maar het is een wijze les dat de wereld zoals we die ervaren met al onze zintuigen serieus genomen moet worden. We moeten niet vergeten dat onze Umwelt niet alleen uit kale abstracties, maar ook uit bonte kleuren en velerlei smaken bestaat.  

-Jonas Müller

Verder lezen

1. Uexküll, J. von. 1936. Niegeschaute Welten. Die Umwelten meiner Freunden. Ein Erinnerungsbuch. S. Fischer Verlag. pp. 25-26.  

2. Uexküll, J. von. 1928. Theoretische Biologie. Springer. pp. 81-84.  

3. Uexküll, J. von. 1926. Theoretical Biology. Vertaald door D. L. Mackinnon. Harcourt, Brace & Company. p. 336.