Wat is Nederlandse filosofie? Als ik probeerde deze vraag te beantwoorden, kwam ik niet verder dan het benoemen van grote namen als Spinoza en Erasmus. De filosofische tradities van andere landen schetsen gaat me daarentegen veel beter af. Zo is Groot-Brittannië onlosmakelijk verbonden met het empirisme en is Duitsland niet los te zien van de romantiek. Tegelijkertijd weet ik ook dat niet iedere Brit een empirist was en romantische filosofen ook Frans konden zijn. Filosofische ideeën stoppen namelijk niet bij landgrenzen. Ronald van Raak probeert daarom geen typisch Nederlandse filosofie te beschrijven in zijn nieuwe boek Geen land van grote woorden (2026). 

In negen hoofdstukken doorkruist Van Raak tien eeuwen filosofie, waarin we kennismaken met filosofen die geen onderdeel zijn van ons collectieve geheugen, zoals de middeleeuwer Siger van Brabant, de humanist Dirck Coornhert en een fascistische hegeliaan genaamd Gerard Bolland. Verder passeren ook bekende namen als Erasmus, Descartes en Spinoza de revue. Hier wordt niet alleen de kern van hun leer uit de doeken gedaan, maar laat Van Raak ook zien hoe andere filosofen en instituties op deze grote namen hebben gereageerd. 

Met name de ontvangst van Spinoza door de eeuwen heen is interessant om te lezen. Van Raak laat zien dat Spinoza’s systematische ideeën aanvankelijk zo radicaal waren dat zijn ideeën niet alleen met de pen, maar ook met de rechterlijke macht werden bestreden. Spinoza en zijn filosofie blijven daarna nog lang omstreden, tot hij in de negentiende eeuw wordt omarmd door socialistisch geïnspireerde filosofen. Zij vervangen Spinoza’s rationalistische methode door een soort levensleer. Door deze geschiedenis te schetsen, lukt het Van Raak om toch nog een nieuw perspectief toe te voegen aan een filosoof die in ongeveer ieder inleidend filosofieboek wordt behandeld. 

Van Raak behandelt ook stromingen en personen die ik in eerste instantie niet tot de filosofie zou rekenen. De middeleeuwse mystica Hadewijch ben ik bijvoorbeeld nog nooit in een filosofiecollege of -boek tegengekomen, maar wie de historische letterkunde induikt, zal niet aan haar kunnen ontkomen. Door Hadewijch in een boek over Nederlandse filosofie op te nemen, wordt de mystica het filosofische domein ingetrokken, waardoor je met een ander perspectief naar haar werk kunt kijken. 

De bespreking van Hadewijch toont tegelijkertijd de voornaamste zwakke plek van het boek: ze krijgt namelijk maar een halve pagina toebedeeld, waardoor het onduidelijk blijft welke toevoeging zij heeft. Hoewel Van Raak belooft om de lezer niet te overvoeren met namen, worden er veel filosofen besproken. Dit is onvermijdelijk als je tien eeuwen filosofie wilt behandelen, maar het is jammer dat op verschillende momenten de besprekingen toch te oppervlakkig blijven. Het was beter geweest als Van Raak meer ruimte had gebruikt om een filosoof uit de doeken te doen. 

Geen land van grote woorden wordt in de inleiding expliciet een kennismaking genoemd. Voor degenen die net zijn begonnen met hun filosofische zoektocht is het boek helder en vlot geschreven. Nergens moest ik de pagina’s herlezen en filosofische ideeën als het bestaan van universalia, de zielenleer van Aristoteles en de theorie van Descartes worden kernachtig uitgelegd. Daarnaast zorgen de anekdotes over het leven van de soms toch ook excentrieke filosofen ervoor dat ik tijdens het lezen werd meegevoerd en zelfs moest grinniken. 

Dankzij het boek heb ik niet alleen veel nieuws geleerd, maar heb ik ook ontzettend veel zin gekregen om dieper in de behandelde filosofen te duiken. Nu ik een idee heb van de geschiedenis van de filosofie in Nederland en haar uiteenlopende stromingen, ben ik klaar om de werken van de meest interessante filosofen nu zelf eens open te slaan. Als een inleidend boek je nieuwsgierigheid op die manier weet te prikkelen, kan ik het alleen maar een geslaagde inleiding noemen. 

Hoewel Van Raak op meerdere plekken in het boek aangeeft dat het onmogelijk is om een Nederlandse filosofie te schetsen, zijn er twee aspecten die de filosofie in Nederland kenmerken. Het humanisme en een afkeer van systematische filosofie blijken namelijk steeds weer terug te keren in de tien besproken eeuwen. Als iemand mij vraagt wat Nederlandse filosofie is, heb ik nu, na het lezen van Geen land van grote woorden, een antwoord paraat. 

Ronald van Raak. Geen land van grote woorden. Boom Uitgeverij. 232 bladzijden. €24,90. 

-Jesse de Kleijn