Een tijdje geleden keek ik de horrorfilm The Substance, waarin voormalig tv-ster Elisabeth Sparkle een felgroene vloeistof injecteert om een jongere, verbeterde versie van zichzelf te worden. Door het middeltje komt er letterlijk een nieuwe versie van haar tot leven, de jeugdige Sue. De twee delen een bewustzijn, maar er is telkens slechts één lichaam actief. Hoe vaker Elisabeth de substantie tot zich neemt, hoe meer haar lichaam versleten raakt. Totdat er aan het eind van de film niets meer van haar lichaam overblijft dan een soort vervallen hoop vlees.  

Deze absurdistische vertoning riep veel walging en afkeer op bij haar bezoekers. Ook ik moet bekennen dat ik de laatste twintig minuten van die horrorbeelden niet meer aan kon. Maar de walging die ik voelde had niet zozeer met dit tragische eind te maken. Voor mij begon dat knagende gevoel al veel eerder.  

Wat de beroemdheid tot het chemische stofje dreef, had namelijk te maken met de onderdrukkende kracht van schoonheidsidealen. Wanneer ze vanwege haar leeftijd ontslagen wordt van haar eigen tv-show, ziet Elisabeth zichzelf enkel nog door de kritische blik van de maatschappij, die zegt dat haar lichaam niet mooi genoeg is om gezien te worden. De film maakt op een pijnlijke manier duidelijk hoe we bereid zijn om ons eigen lichaam te pijnigen om er mooi uit te zien. Wie mooi wil zijn, moet immers pijn lijden.  

Dat we zoveel aandacht besteden aan ons lichaam, komt volgens de Franse filosoof Merleau-Ponty (1908-1961) doordat we altijd belichaamd in de wereld zijn. We ervaren de wereld en de dingen om ons heen namelijk door ons lichaam. Kleine mensen ervaren de wereld bijvoorbeeld vanuit een andere hoogte dan lange mensen. Wie we zijn, wordt dus voor een groot deel beïnvloed door ons lichaam.  

Maar volgens de Nederlandse hoogleraar Jenny Slatman passen niet alle lichamen in onze maatschappij. Lange mensen kunnen bijvoorbeeld letterlijk hun benen niet kwijt in een vliegtuig en vrouwen leren vaak dat zij minder plaats mogen innemen dan mannen. Naar mijn idee dragen schoonheidsidealen ook bij aan het uitsluiten van bepaalde lichamen. Ze laten namelijk zien op welke manieren ons lichaam allemaal tekort kan schieten. Je kunt bijvoorbeeld te dik, te oud, te lelijk en misschien zelfs te knap zijn. Een gevolg hiervan is dat we ons lichaam gaan aanpassen.   

Ben je niet moeders mooiste? Geen enkel probleem! Neem die lekkere afslankpil, walm je huid in het slakkenslijm of in de naalden van de botoxkliniek of laat je benen breken, zodat je toch die een meter tachtig kunt aantikken. Natuurlijk zijn het laten sleutelen aan je lichaam of het injecteren van een chemische vloeistof extreme voorbeelden van het willen aansluiten bij de maatschappij. Maar ze laten wel zien hoe lelijk schoonheid kan zijn.   

-Liza Görlach